Nếu mục tiêu của tôi xuất phát từ nỗi sợ, tôi nên chuyển hóa nó thành mục tiêu dựa trên giá trị bằng cách nào mà vẫn giữ được động lực?

Mục tiêu xuất phát từ “giá trị” với mục tiêu xuất phát từ “nỗi sợ”

Mục tiêu xây trên nền tảng nỗi sợ thường giống một ngọn lửa đốt rơm: bùng lên rất nhanh, sáng rực một đoạn, rồi để lại tro tàn và mùi khét trong nội tâm. Khi ta đặt mục tiêu vì sợ thua, sợ bị bỏ lại, sợ bị chê, sợ nghèo, sợ cô đơn… ta vô tình biến đời mình thành một cuộc chạy trốn. Nỗi sợ có thể kéo ta đi xa trong ngắn hạn, nhưng nó kéo bằng cách siết chặt: siết hơi thở, siết trái tim, siết cả sự dịu dàng với chính mình và người bên cạnh. Ta đạt được một cột mốc, nhưng lại không chạm được bình yên; Ta có thành quả, nhưng cảm giác “đủ” thì cứ lùi xa như cái bóng lúc mặt trời lên. Bởi nỗi sợ không bao giờ biết no. Nó chỉ biết đòi thêm, đòi nữa, đòi mãi, và người ta gọi đó là “tham vọng”.

Khi mục tiêu được dựng bằng nỗi sợ, bản chất của nó là phòng thủ. Ta làm để tránh một điều xấu xảy ra, chứ không phải để kiến tạo một điều tốt đẹp. Nội tâm vì thế lúc nào cũng căng như dây đàn, chỉ chực đứt. Ta dễ cáu, dễ vội, dễ lạnh, và dễ dùng người khác như chiếc thước đo giá trị bản thân. Mối quan hệ thành bãi chiến trường của kỳ vọng; sức khỏe thành khoản nợ lãi kép, công việc thành cuộc đua chứng minh, tiền bạc thành chiếc phao để bấu víu, chứ không còn là công cụ để phụng sự. Và đau nhất là ta có thể bắt đầu tin rằng chỉ khi đạt được gì đó, ta mới xứng đáng được yêu thương. Đó là lúc mục tiêu không còn nâng ta lên, mà nó nhốt ta vào một chiếc lồng mạ vàng.

Ngược lại, mục tiêu xây trên nền tảng giá trị có một chất khác hẳn: nó là sáng tạo, không phải trốn chạy. Nó hỏi: “Mình muốn trở thành ai? Mình muốn đóng góp điều gì? Điều mình làm có làm đời mình tốt hơn, gia đình mình ấm hơn, tổ chức mình vững hơn, xã hội mình tử tế hơn không?” Khi mục tiêu gắn với giá trị, ta không còn chạy để chứng minh, mà đi để phụng sự. Ta vẫn nỗ lực, nhưng nỗ lực ấy có lòng; vẫn kỷ luật, nhưng kỷ luật ấy có tình. Ta biết mình đang xây một thứ có ích, nên dù chậm, vẫn thấy có ý nghĩa; dù mệt, vẫn không thấy vô vọng. Nội tâm vì vậy bớt xung đột: thay vì tiếng roi “phải đạt ngay”, ta nghe tiếng gọi “cứ làm đúng, rồi sẽ tới”.

Mục tiêu theo giá trị cũng giúp ta đứng vững trước biến cố, bởi giá trị là gốc, mục tiêu chỉ là cành. Có thể cành gãy, kế hoạch đổi, thời điểm trễ, nhưng gốc vẫn còn: lòng chính trực, sự tử tế, tinh thần học hỏi, ý thức chăm sóc, năng lực tạo ra giá trị. Khi gốc còn, ta không sụp đổ vì một lần không đạt. Ta chỉ điều chỉnh và tiếp tục. Và kỳ lạ thay, chính lúc ta không còn bị nỗi sợ cầm roi, ta lại đi xa hơn. Vì năng lượng lúc ấy không bị rò rỉ vào lo âu, so sánh, tự trách; nó được dồn vào sự bền bỉ, sáng suốt, và tình yêu với điều mình đang làm.

Mục tiêu nên được xây trên giá trị vì đời người không chỉ cần “thành công”, mà cần “đáng sống”. Một mục tiêu khiến bạn khỏe hơn, thương hơn, sáng hơn, và có ích hơn sẽ tự nhiên kéo bạn tiến lên mà không nghiền nát bạn. Đó là cách ta vừa đạt được điều mình muốn, vừa giữ được điều mình cần: một nội tâm bình an, một gia đình ấm áp, một tập thể tử tế, và một dấu chân nhỏ nhưng thật trên cuộc đời này.

Giá trị thật thường nói nhỏ, còn nỗi sợ thường nói to. Nỗi sợ có loa phóng thanh: “Nhanh lên! Người ta hơn rồi! Mày không làm là mày thua!” Nó tạo ra một thứ động lực rất mạnh nhưng rất đốt: bạn chạy nhanh, nhưng tim bạn khô. Bạn đạt, nhưng không thở ra được. Bạn có thành quả, nhưng không có cảm giác “đủ”.

Mục tiêu đến từ giá trị thật thì khác. Nó không cần gào. Nó giống tiếng gọi âm ấm: “Cái này hợp với mình.” Nó cho bạn cảm giác rộng: dù chưa đạt, bạn vẫn thấy mình đang sống đúng. Bạn không cần phải chứng minh, bạn chỉ cần tiến. Giá trị thật làm bạn kiên trì mà ít cay nghiệt với bản thân.

Có một bài test nội tâm đơn giản, kiểu “chẩn đoán nhanh không cần xét nghiệm”:

• Nếu ngày mai không ai biết bạn làm điều này, bạn vẫn muốn làm không?
• Nếu bạn chắc chắn sẽ thất bại, bạn vẫn thấy việc theo đuổi nó đáng không?
• Nếu bạn đạt rồi mà không được khen, bạn có còn thấy vui không?

Ba câu hỏi này giống cái máy lọc: mục tiêu từ nỗi sợ thường cần khán giả, cần điểm số, cần sự công nhận để sống. Mục tiêu từ giá trị thật thường sống trong yên lặng.

Một dấu hiệu khác: nỗi sợ làm bạn chọn mục tiêu “để thành ai đó”, còn giá trị thật làm bạn chọn mục tiêu “để sống như mình”. Nỗi sợ thường bắt bạn leo theo thang của người khác. Giá trị thật giúp bạn đóng một cái thang riêng, đặt đúng tường nhà mình, và leo bằng nhịp thở của mình.

Nhưng không cần cực đoan. Thực tế, nhiều mục tiêu có cả hai phần: một chút sợ và một chút giá trị. Việc của bạn không phải diệt sạch nỗi sợ, mà là giảm quyền lực của nó. Bạn có thể thừa nhận: “Ừ, mình cũng sợ bị bỏ lại.” Rồi đặt tay lên ngực mà nói thêm: “Nhưng mình chọn đi vì điều này đúng với đời mình.” Khi giá trị ngồi ghế lái, nỗi sợ chỉ còn là hành khách hay lẩm bẩm.

Nếu mục tiêu của tôi xuất phát từ nỗi sợ, tôi nên chuyển hóa nó thành mục tiêu dựa trên giá trị bằng cách nào mà vẫn giữ được động lực?

Nỗi sợ không xấu. Nó chỉ là một nhân viên an ninh làm việc quá giờ, thấy ai đi ngang cũng nghi là “nguy hiểm”. Vấn đề là ta hay đưa nỗi sợ lên làm sếp, rồi cả đời chạy theo tiếng còi báo động. Chuyển hóa mục tiêu không phải là đuổi nỗi sợ đi, mà là mời nó ngồi xuống, rót cho nó ly nước, và nói: “Cảm ơn… à không, trân trọng biết ơn vì đã cố bảo vệ tôi. Nhưng hôm nay tôi chọn lái bằng giá trị.”

Bước đầu tiên là đặt tên cho nỗi sợ, càng cụ thể càng tốt. “Sợ bị bỏ lại” nghe to, mơ hồ, và dễ biến thành một đời vội. Nhưng nếu bạn bóc nó ra, có thể bên trong là “sợ không đủ giỏi để được tôn trọng”, hoặc “sợ thiếu tiền nên không an toàn”, hoặc “sợ mất mặt nên phải chứng minh”. Khi nỗi sợ có tên, nó bớt quyền lực. Thứ không gọi tên được sẽ điều khiển bạn từ bóng tối, thứ gọi tên được sẽ đứng dưới ánh sáng và nhỏ lại.

Bước thứ hai là hỏi nỗi sợ: “Bạn muốn bảo vệ tôi khỏi điều gì?” Câu hỏi này nghe như bạn đang nói chuyện với một nhân vật trong tiểu thuyết, nhưng thật ra rất khoa học: nó giúp bạn chuyển từ phản ứng sang quan sát. Nỗi sợ thường bảo vệ ba thứ: an toàn, thuộc về, và giá trị bản thân. Nếu bạn nhìn ra nó đang bảo vệ điều nào, bạn sẽ chạm vào “giá trị gốc” ở phía sau. Bạn không thật sự cần chạy nhanh hơn người khác; bạn cần cảm giác an toàn. Bạn không thật sự cần danh hiệu; bạn cần cảm giác mình có giá trị.

Bước thứ ba là “lật” mục tiêu từ ngôn ngữ thiếu thốn sang ngôn ngữ trưởng thành. Mục tiêu từ nỗi sợ thường mang âm điệu gấp gáp: “Phải đạt X, nếu không là thua.” Mục tiêu từ giá trị mang âm điệu lựa chọn: “Tôi chọn làm X vì điều này giúp tôi trở thành người Y.” Bạn vẫn giữ con số, vẫn giữ hạn thời gian, vẫn có động lực. Chỉ khác một điều: bạn không còn dùng mục tiêu để đánh mình.

Có một công thức chuyển hóa rất mạnh, như kiểu đổi pin trong remote: vẫn điều khiển được đời, nhưng bấm không còn cáu. Bạn lấy mục tiêu cũ và viết lại bằng ba lớp: lớp kết quả, lớp bản sắc, lớp ý nghĩa. Kết quả là bạn muốn đạt gì. Bản sắc là bạn muốn trở thành người thế nào trong quá trình đạt. Ý nghĩa là điều đó phục vụ giá trị gì. Khi có đủ ba lớp, mục tiêu sẽ không còn là cục đá trên lưng, mà thành con thuyền có bánh lái.

Bước thứ tư là giữ động lực bằng “động lực sạch”, tức là động lực không bòn rút lòng tự trọng. Động lực sạch được nuôi bằng bằng chứng nhỏ: hôm nay làm một chút, mai làm một chút, rồi não bắt đầu tin: “À, mình là người biết giữ lời.” Khi não tin, bạn không cần tự dọa nữa. Bạn chỉ cần nhắc: “Mình đã là người đó rồi.” Nếu nỗi sợ là xăng pha tạp khiến máy nổ to nhưng nhanh hư, thì bằng chứng nhỏ là điện năng: êm, bền, và chạy xa.

Và nếu bạn hỏi làm sao để không mất “lửa” khi bỏ kiểu tự dọa, câu trả lời là: lửa thật không đến từ hoảng loạn, lửa thật đến từ sự rõ ràng. Rõ ràng về điều bạn yêu, điều bạn muốn xây, và người bạn muốn trở thành. Lửa ấy ít khói, nhưng ấm lâu.

Th. sĩ Nguyễn Thị Minh Lý - Chuyên gia tư vấn huấn luyện Nội tâm